Τα πρωτοποριακά καλλιτεχνικά κινήματα και η σύνδεσή τους με την πολιτική

Στα τέλη του 19ου αιώνα, όλο και πιο συνειδητοποιημένα οι καλλιτέχνες, προχωρούν μαζικά και κυρίως συλλογικά (κάτι που έχει μεγάλη σημασία για το χαρακτήρα των πρωτοποριακών κινημάτων) στη σύγκρουση με την μέχρι τότε κυρίαρχη αισθητική αντίληψη. Με τα ραπίσματα στα γούστα του κοινού, με τα δρώμενα του – θρυλικού πλέον – καμπαρέ Βολταίρ, την ασυνάρτητη ποίηση από γράμματα εφημερίδων στοχοποιούν την δεινοσαύρια αισθητική της αστικής τάξης  

 voltaire.jpg

Τα πρωτοπόρα καλλιτεχνικά κινήματα των αρχών του 20ου αιώνα (φουτουρισμός,ντανταισμός, σουρρεαλισμός, εξπρεσιονισμός) είχαν αναμφισβήτητα βαθιά πολιτικό χαρακτήρα. Αυτός ο πολιτικός χαρακτήρας των καλλιτεχνικών κινημάτων αυτών δεν περιορίστηκε στο περιεχόμενο της καλλλιτεχνικής παραγωγής των ( που ήταν σαφέστατα η σύγκρουση με τις φόρμες και την αισθητική της αστικής ελίτ της εποχής) αλλά απλώθηκε και στις ίδιες τις δομές των κινημάτων αυτών ( με ηγέτες διανοούμενους βλ. Μπρετόν συλλογική δράση, μανιφέστα κ.τ.λ.που παρέπεμπαν σε αντίστοιχες δομές επαναστατικών πολιτικών φορέων της εποχής , τηρουμένων των αναλογιών). Η πολιτική οπτική εκφραζόταν κυρίως μέσα από τα ουτοπικά κοινωνικά οράματα (π.χ. το ντανταιστικής έμπνευσης δικαίωμα στην ποίηση κ.α.) χωρίς όμως να παραμερίζονται και οι πολιτικές προεκτάσεις των «δομικών» και αισθητικών «επαναστάσεων» των κινημάτων αυτών.

 

Γενικότερα οι πρωτοπορίες αυτές (αν και στο μεγαλύτερο μέρος τους αντι-αστικές) κινήθηκαν με συγκεχυμένες πολιτικές γραμμές και όχι σπάνια αμφιταλαντευόμενες ανάμεσα στα πολιτικά στρατόπεδα. Ο πολιτικός χαρακτήρας της πρωτοπορίας έσβησε με τα χρόνια και μαζί του αλλοιώθηκε η έννοια του ίδιου του όρου. Είτε γιατί αντιμετωπίστηκαν από τις πολιτικές ηγεσίες με καχυποψία, είτε γιατί τα οράματα τους ήταν συγκεχυμένα και εν πολλοίς ουτοπικά, στο δεύτερο μισό του 20ου αιώνα η πρωτοπορία αφορούσε πλέον αποκλειστικά την αισθητική ανατροπή και -πάνω κάτω- τίποτα παραπάνω. Γενικότερα, πάντως η σύνδεση τους με τον αναρχικό και τον ευρύτερο σοσιαλιστικό χώρο αλλά και ο καθαρά αντι-αστικός προσανατολισμός τους είναι πιθανόν να οφείλεται για την μεταβολή και ουσιαστικά εξαφάνιση τους. Πρώτα, επειδή ο σοσιαλιστικός (και αναρχικός ) χώρος, ενώ γνωρίζει ραγδαία άνοδο στις αρχές του 20ου αιώνα, στη συνέχεια περιχαρακώνεται και «καθεστικοποιείται» εν πολλοίς και δεύτερον η ίδια η αστική τάξη (και η σάπια αισθητική της οποίας εχθροί ήταν οι πρωτοπόροι) υποχωρεί και γίνεται πιο δεκτική στη ριζοσπαστική καλλιτεχνική έκφραση.  

 surrealism1.jpg

Έτσι όσο εκρηκτική ήταν αρχικά η «συνεργασία» της καλλιτεχνικής με την πολιτική επανάσταση των μπολσεβίκων, τόσο αποπνυκτική (για την έντεχνη έκφραση) κατάντησε μετά την εδραίωση του Στάλιν και ιδιαίτερα μετά την δια νόμου επιβολή του σοσιαλιστικού ρεαλισμού. Όσο κράτησε η αγαστή συνεργασία του πρωτοποριακού καλλιτεχνικού κινήματος με τους πολιτικούς φορείς της επαναστατημένης Ρωσίας ο κόσμος γνώρισε μια πρωτόγνωρη ριζοσπαστική καλλιτεχνική δραστηριότητα, όπου η ανατρεπτική αισθητική απέκτεισε – έστω και για λίγο – ακόμα και θεσμική αποτύπωση. Μετά την εδραίωση του σταλινισμού αυτή η πρωτοπόρα τέχνη, στην επαναστατημένη Ρωσία, μετατράπηκε σε καθεστωτική με την επιβολή μίας απόλυτης αισθητικής (στηριγμένη στα μαρξιστικά θεμέλια του υλισμού), αυτή του λεγόμενου σοσιαλιστικού ρεαλισμού. 

 

Ο θάνατος των προτωποριακών κινημάτων των αρχών του 20ου αιώνα, όμως, όπως προείπαμε δεν εξαρτήθηκε μόνο από την πορεία του αναρχικού και σοσιαλιστικού κινήματος στην ιστορία αλλά και από αυτήν την ίδια την υποχώρηση των πρώιμων αισθητικών αξιών της αστικής τάξης. Γενικότερα, υποστηρίζεται ότι τα κινήματα αυτά ήταν απότοκα της ανάπτυξης του αστισμού και κράτησαν όσο ακριβώς χρειάστηκε και η αστική κοινωνία για να ωριμάσει αισθητικά και να αποτινάξει τα παρωχυμένα αισθητικά της κριτήρια.    

 kandinsky.jpg

Τα πρωτοπόρα καλλιτεχνικά κινήματα έχουν πάντα ως αφετηρία την ανατροπή. Αυτή η ανατροπή παίρνει βέβαια διαφορετικές κάθε φορά προεκτάσεις και στοχοποιεί διαφορετικούς «εχθρούς» ανά εποχή. Ο μεγαλύτερος εχθρός της ανατροπής, σε όλα τα επίπεδα, παραμένει ο ολοκληρωτισμός. Ο ολοκληρωτισμός, όμως, (όσο κι αν μας καθησυχάζει αυτή η ιδέα) δεν είναι μόνο τα παραδοσιακά απολυταρχικά καθεστώτα αλλά και η ανερχόμενη «δικτατορία» των μίντια, η επιβολή της ψυχρής μαζικής κουλτούρας, μα και η άκρατη εμπορευματοποίηση των αισθητικών αξιών και συμβολισμών που οδηγεί την καλλιτεχνική ανατροπή στην απόλυτη κενότητα. Οδηγεί, εν τέλει, την τέχνη στην αποσύνδεση από την κοινωνία και σε όλο και ψυχρότερες, «διακοσμητικές» μορφές.  

 

Τα σύγχρονα καλλιτεχνικά κινήματα μπορεί να στερούνται την ανατρεπτική φλόγα αυτών των αρχών του 20ου αιώνα αλλά παραμένουν προέκταση των κοινωνικών ανησυχιών. Eκτός μαζικού κυκλώματος, διαρκείς ήρωες των σινεφίλ και αγαπημένοι του Φεστιβάλ των Kαννών, αναδεικνύονται έκκεντροι δημιουργοί όπως ο Iρανός μινιμαλιστής Aμπάς Kιαροστάμι, ο Kαναδοεβραίος Aτόμ Eγκογιάν, ο Aμερικανός λυρικός Tζιμ Tζάρμους, ο Iρανός πολιτικός Mαχμαλμπάφ, Kινέζοι και άλλοι Aσιάτες… Δημιουργοί που κοιτούν τον κόσμο από τη φόδρα, εστιασμένοι στα βάσανα των ανθρώπων, στην εσωτερική γλώσσα των συναισθημάτων, στα πρωταρχικά δικαιώματα για ζωή και αξιοπρέπεια, σε ένα στοχασμό για τη ζωή, την ιστορία, την ταυτότητα. (Νίκος Γ. Ξυδάκης- Καθημερινή)  

 escher.jpg

Η ανάγκη για τέχνη που επικοινωνεί με το κοινό της, πέρα από την ψυχρή οπτική και την μπετοναρισμένη φόρμα, γεννά και ανάγκη για τέχνη με πολιτικό περιεχόμενο. Τέχνη εναρμονισμένη με την κοινωνική ανησυχία που θα παράγει κάτι παραπάνω από χαμόγελα συγκατάβασης και χρωματική ακολουθία με τα έπιπλα του σαλονιού.

Advertisements

~ από stavlos στο Μαρτίου 23, 2008.

10 Σχόλια to “Τα πρωτοποριακά καλλιτεχνικά κινήματα και η σύνδεσή τους με την πολιτική”

  1. Εξαιρετική ανάρτηση ! Καταπιάνεσαι με ένα πολυσυζητημένο θέμα και το ολοκληρώνεις με καίριο τρόπο .

  2. Ευχαριστώ…το θέμα είναι όντως πολυσυζητημένο και εν πολλοίς ξεπερασμένο αλλά γενικά γουστάρω να καταπιάνομαι με τις πολιτικές προεκτάσεις τις τέχνης. Χαίρομαι που σε άκουσα(διάβασα)…

  3. «η ανάπτυξη μιας οικονομικής δομής προκαλεί τη δημιουργία ομόλογων δομών στη λογοτεχνία». «Η καπιταλιστική κοινωνία τείνει να αφαιρέσει βαθμιαία από τη συνείδηση κάθε ενεργητική λειτουργία και να τη μεταβάλει σε απλή αντανάκλαση της υποδομής». ( Goldman, μαθητής του Lukacs)

    Stavle#1 Σχολίασε σε παρακαλώ…Πώς σου φαίνεται που η καπιταλιστική κοινωνία θα σε μετατρέψει σιγά σιγά σε απλό εκτυπωτή των δομών της; Βασικά τι σκατά θα πει αυτό; Θα γράφουμε όλοι νατουραλισμό; Σκέτος εφιάλτης (σε γωνία 36 μοιρών από το ινίδιο του κεκλιμένου αριστερού ρουθουνιού κατω και ελαφρώς αριστερά του αριστερού ζυγωματικού μπλαμπλαμπλα)!

    stavlos#2 (o πιο έξυπνος)

  4. Εκ των έσω παρατηρήσεις:
    -Συμφωνώ ότι ο μεγαλύτερος εχθρός της ανατροπής παραμένει ο ολοκληρωτισμός, μόνο που εγώ θα μίλαγα για σοβαροφάνεια. Τώρα που το σκέφτομαι. όμως, «ολοκληρωτισμός» είναι ο πολιτικός όρος για την ίδια έννοια.
    -Ναι, τα οράματά τους ήταν ουτοπικά, μα μην ξεχνάμε πως μιλάμε για τέχνη – πόσο μαλλον που πρόκειται για κινήματα χαρακτηριζόμενα στην πλειονότητά τους από μια έντονη λυρική διάθεση. Δεν πιστεύω πως οποιοδήποτε καλλιτεχνικό ρεύμα χρήζει κριτικής διότι στερείται σαφών πολιτικών θέσεων. Αν θες την γνώμη μου (που ξέρω πως έχεις χ**σμένη) η κριτικής σημασίας θέση της πρωτοπορίας ήταν η ανάδειξη της ίδιας της έννοιας της επανάστασης, σε οποιαδήποτε μορφή της.
    -Πολύ σημαντική η κατανόηση της ιδέας ότι η υπαναχώρηση της αστικής αισθητικής εξάλειψε το λόγο ύπαρξης των πρωτοποριακών κινημάτων.Και ναι, η εμπορευματοποίηση των συμβόλων οδηγεί σε κενές ουσίας καλλιτεχνικές μορφές. Λείπει όμως η παρατήρηση πως η αντίδραση απέναντι στην μαζική, εμπορευματική κουλτούρα πήρε εν πολλοίς, στην σημερινή καλλιτεχνική έκφραση, την θέση της αντίδρασης απέναντι στην συντηρητική αστική αισθητικη του 19ου αιώνα που διείπε τα κινήματα των αρχών του 20ου.

    stavlos#1

  5. Απάντα βρε μαλάκα σ’αυτό που σε ρωτάω και μετά να ασκήσεις την κακούβουλη κριτική σου. Θα απαντήσω στα ηλίθια σχόλια σου αφού σε κλείσω στη μέγγενη του μαρξισμού…

    stavlos#2 (ακόμα ο πιο έξυπνος)

  6. Δεν γνωρίζω ποιος είναι ο κύριος που χρησιμοποιείς ως αυθέρετη αυθεντία, αλλά δεν νομίζω να προσπάθησε να επιδοθεί ποτέ, τολάχιστον επιτυχώς, στην λογοτεχνική γραφή. Προσπαθώ, αλλά δεν μπορώ να θυμηθώ ποιος ήταν ο τελευταίος πεζογράφος του οποίου το έργο επηρρεάστηκε από την προσαρμογή του τιμάριθμου. Ούτε κάποιον ποιητή βρίσκω που να πάτησε πάνω στη φόρμα της ιδιωτικοποίησης δημόσιων επιχειρήσεων.

    stavlos#1 (ο ακόμα πιο έξυπνος)

  7. Αν αυτό είναι ότι είδες εσύ στην «Λαίδη Τσάτερλυ», πρέπει να εξατάσω το ενδεχόμενο της εφαρμογής της πυράς των βιβλίων σε blogs, αλλά το συγκεκριμένο θα το συζητήσουμε κατ’ ιδίαν. Πάντως αν βλέπεις έτσι τη Λάιδη Τσάτερλυ απορώ γιατί εξανίστασαι με τις ιστορίες των εθνικών σταρ Αλίκη και Δημήτρη.

    Παρατήρηση εκ των έσω Νο.2:
    -Ο «παρωχυμένος» γράγεται με «η» ηλίθιε αναλφάβητε.

    stavlos #1(απλώς Εγώ)

    Υ.Γ.:
    Νομίζω πως κάπου εδώ πρέπει να λήξει το ξεκατίνιασμα του «ακαδημαϊκού ζίου-ζίτσου», όπως λέει και ο Δημήτρης Πολιτάκης στη Lifo. Θα μας χαρακτηρίσουνε, και ευλόγως, κλίκα κριτικών και αυτό δεν το θέλουμε – τουλάχιστον όχι μέχρι να εγκαθιδρύσουμε την μονοκρατορία της αυθεντίας μας στο χώρο. Προς το παρόν έχω ήδη αρχίσει να νιώθω σαν τον Γεωργουσόπουλο…

  8. 1. E αφού κατακρεουργήσαμε τον μαρξισμό είναι ώρα για νανάκια…
    2. Ο Μάρκες έκανε περισσότερα ορθογραφικά λάθη από μένα αν θες να ξέρεις.
    3. Ο Γεωργουσόπουλος είναι ο Εθνοσωτήρας (ή αλλίως -κατά τη Σαββοπούλεια υλιστική ανάλυση- ένας μεγάλος με τιράντες και γυαλιά)
    4. φιλιά.

    stavlos#2 (ο πιο νυσταγμένος)

  9. ξεκατινιασμα, σποντες, καρφια, φημες, βρομες….επιτελους μας δειξατε ποιοι πραγματικα ειστε…μην σταματατε μπορειτε κ καλυτερα…

  10. Παραμ παραμ παραμιλάω…Για αυτό ζούμε! Λες και δεν το ξέρεις…φιλάκια στη μαμά…

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: