Η μετάφραση είναι δημιουργία

finnegans-wake.jpg Μεταφράζοντας ένα λογοτεχνικό έργο (αναφέρομαι σε πεζογραφικά είδη, η ποίηση θέτει άλλα δεδομένα που έχουν να κάνουν με τον εσωτερικό ρυθμό και τις ιδιαίτερες τεχνικές της), ο μεταφραστής συναντάει πάντα την ίδια αμφιταλάντευση μεταξύ ελευθερίας στη μετάφραση, την οποία απαιτεί η ανάγκη να αποδοθεί εναργέστερα το νόημα στην τελική γλώσσα, και αφοσίωσης στον λόγο του έργου.

Το λογοτεχνικό έργο είναι ζωντανό σύνολο, μέρος του οποίου είναι και η γλώσσα – μείζων διαμορφωτικός παράγων του ύφους του κειμένου. Ένα μυθιστόρημα ή ένα διήγημα, κάθε άλλο παρά αρχίζει και τελειώνει μαζί με το στόρυ. Ο τρόπος γραφής του είναι εξίσου σημαντικός με το περιεχόμενό του – ή ακόμα περισσότερο σύμφωνα με κάποιους, στους οποίους περιλαμβάνεται και ο γράφων. Πράγμα που σημαίνει πως ο μεταφραστής δεν έχει απλώς να κάνει με μια ιστορία την οποία θα μεταφέρει σε άλλη γλώσσα. Εκτός από την ιστορία πρέπει, κατά κάποιον τρόπο, να μεταφέρει και την διήγησή της.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η λογοτεχνική μετάφραση είναι παρασιτική διαδικασία. Σε καμία περίπτωση δεν λειτουργεί ως υποδουλωμένη στο κανονιστικό πρότυπο που αποτελεί η αρχική γλώσσα και η σύνταξη του έργου. Ακόμη, εξάλλου, κι αν κάτι τέτοιο διευκολύνει τον μεταφραστή, δεν το επιτρέπουν οι εσωτερικές διαφορές μεταξύ των γλωσσών.

Η Μαρία Παπαδήμα, μεταφράζοντας τον Πεσσόα, γράφει στον πρόλογό της στο Βιβλίο της ανησυχίας: Ο μεταφραστής που τόσο αγαπά τους κανόνες και την καθεστηκυία τάξη της σύνταξης και της γραμματικής εν γένει, γιατί βρίσκει καταφύγιο στη σιγουριά τους, έρχεται αντιμέτωπος με την ανατρεπτική δήλωση του συγγραφέα: «η γραμματική είναι εργαλείο, και όχι κανόνας», και την κατ’ επανάληψη εφαρμογή της. Εν προκειμένω δεν έχει άλλη επιλογή από το να ακολουθήσει τον συγγραφέα στις επικίνδυνες, καθότι εκτός νόμου και κανόνα, διαδρομές του, πιστός στον κίνδυνο, ελεύθερος στις επιλογές του, απαντώντας με τον τρόπο του στο αιώνιο δίλημμα της πιστότητας ή της ελευθερίας στην μετάφραση, και συντελώντας στην γένεση ενός ακόμη Βιβλίου της ανησυχίας, σε μία επιπλέον γλώσσα. Η ακραία περίπτωση της μετάφρασης ενός έργου όπως αυτό, που δεν διαθέτει την δεσμευτική αυστηρότητα της παγιωμένης μορφής και δεν ακολουθεί τυπολατρικά τις επιταγές της παραδοσιακής γραμματικής και σύνταξης, αποδεικνύει ότι ο μεταφραστής αποτελεί τον μεσολαβητή στο γλωσσικό πέρασμα ενός έργου του έντεχνου λόγου, απ’ το οποίο το έργο δεν βγαίνει «αλώβητο». Η μετάφραση, δηλαδή, έιναι δημιουργική πράξη, κι όχι η εφαρμογή μιας τεχνικής.

Ωστόσο, πρέπει ο μεταφραστής να ακροβατεί προσεχτικά μεταξύ της ανάπλασης και της απόδοσης ενός πανομοιότυπου κειμένου. Οι παρεμβάσεις του – διότι η επιλογή της κάθε λέξης αποτελεί παρέμβαση στο αρχικό κείμενο – δεν πρέπει να ακονίζουν, να λειαίνουν ή να προσαρμόζουν τις γλωσσικές ιδιοτυπίες του πρωτοτύπου.

Πρέπει να γνωρίζει τις ιδιομορφίες γλώσσας και περιεχομένου του συγγραφέα και του εκάστοτε έργου, να κατανοεί το κείμενο από την θέση του δημιουργού, αλλά όχι να γίνεται αναδημιουργός. Η πρωτοτυπία του τελικού αποτελέσματος της μετάφρασης στη νέα γλώσσα προέρχεται από την ίδια τη μεταφραστική διαδικασία. Από την στιγμή που παρεμβάλεται ο μεσολαβητής, που αλλάζουν οι αρχικές λέξεις, οι οποίες συνιστούν τους φορείς του αρχικού νοήματος, είναι δεδομένο ότι θα προκύψει ένα νέο έργο.

Αυτό που απομένει, λοιπόν, είναι να αντιληφθεί τελικά και ο αναγνώστης την παρεμβατική σημασία του μεταφραστή καθώς και το διαφορετικό επίπεδο ανάγνωσης που προυποθέτει το μεταφρασμένο έργο.

Advertisements

~ από stavlos στο Μαρτίου 10, 2008.

2 Σχόλια to “Η μετάφραση είναι δημιουργία”

  1. Μια και πολύ πετυχημένα πρoέταξες το βιβλίο του Joyce στην ανάρτησή σου , δοκίμασε να διαβάσεις την μεταφραστική προσπάθεια του Ανευλαβή (ακριβώς έτσι είναι τ’ όνομά του αλλά η προσπάθειά του ευλαβική) στην Εστία (περιοδικό).

    Υ.Γ :Από λάθος έβαλα αυτό το σχόλιο στο βιβλίο «Φεύγα» , ίσως να παρασύρθηκα από το εξώφυλλο…

  2. Ναι το εξώφυλλο (φεύγα) ήταν καλό…μόνο αυτό. Ευχαριστούμε για την πληροφορία θα το κοιτάξουμε…Δύο δεκαεννιάχρονα παιδάκια είναι δύσκολο να ανταποκριθούν στον τεράστιο όγκο της λογοτεχνικής παραγωγής (γενικά)…Το blog σου είναι πολύ καλό από το λίγο που έχω προλάβει να διαβάσω αν και για την Ρουκ δεν έχω σχηματίσει και την καλύτερη εικόνα…βέβαια δεν θέλω να μπλέκομαι σε ξένα χωράφια μιας και το ποιητικό μου αισθητήριο δεν είναι δα και τόσο ανεπτυγμένο..τι να πω..

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: